अचतुरविचतुरसुचतुरस्त्रीपुंसधेन्वनडुहर्क्सामवाङ्मनसाक्षिभ्रुवदारगवोर्वष्ठीवपदष्ठीवनक्तंदिवरात्रिंदिवाहर्दिवसरजसनिःश्रेयसपुरुषायुषद्व्यायुषत्र्यायुषर्ग्यजुषजातोक्षमहोक्षवृद्धोक्षोपशुनगोष्ठश्वाः

The following words are irregularly formed by adding the affix अच् - 1. अचतुर 2. विचतुर 3. सुचतुर 4. स्त्री-पुंसौ 5. धेन्वनडुहौ 6. ऋक्सामे 7. वाङ्मनसे 8. अक्षिभ्रुवम् 9. दार-गवम् 10. ऊर्वष्ठीवम् 11. पदष्ठीवम् 12. नक्तं-दिवम् 13. रत्रिंदिवम् 14. अहर्दिवम् 15. सरजसम् 16. निः-श्रेयसम् 17. पुरुषा-युषम् 18. द्व्यायुषम् 19. त्र्या-युषम् 20. ऋ-यजुषम् 21. जातोक्षः 22. महो-क्षः 23. वृद्धो-क्षः 24. उपशुनम् 25. गोष्ठश्वाः।
The first three of these words are Bahuvrihi: अचतुरः = अदृश्यान्यविद्यमानानि वा चत्वारि यस्य 'that whose four are absent or non-existent'. विचतुरः = विगतानि चत्वारि यस्य "whose four are gone". सुचतुरः = शोभनानि चत्वारि यस्य "whose four are good".

The next eleven words are Dvandva compounds. They are clear. Thus स्त्री च पुमांश्च = स्त्रीपुंसौ 'the man and woman' but not here स्त्रियाः पुमान् (स्त्रियं प्रति पुमान् शूरः) = स्त्रीपुमान् "a brave towards women only". धेनुश्च अनड्वांश्च = धेन्वनडुहौ "cow and bull". ऋक् च साम च = ऋक्सामे "the Rik and the Saman". वाक् च मनश्च = वाङ्मनसे "the speech and mind". अक्षि च भ्रुवौ च = अक्षिभ्रुवम् "the eye the brow". The compound is singular as being parts of members of human body, 2.4.2. दाराश्च गावश्च = दारगवम् "the wives and cows". रात्रि च दिवा च = रात्रिंदिवम् ॥ ऊरू + अष्ठीवन्तौ + अच् = ऊर्वष्ठीवम् ॥ Here the final syllable (called टि) is elided : so also पादौ + अष्टीवन्तौ = पद् + अष्टीव् + अच् = पदष्ठीवम् ॥ नक्तं च दिवा च = नक्तंदिवं 'by night and day'. These are two indeclinables having the force of locative, and this compoundirg is also irregular. The words अहर् and दिवा both mean 'day': the compound अहर्दिवम् is not, however, a superfluous compound of two synonyms. It is used here in a distributive sense = अहन्यहनि "day by day". The word सरजसम् is an Avyayibhava, meaning 'all', as सरजसमभ्यवहरति ॥ The affix does not come when it is a Bahuvrihi: as सह + रजसा = सरजः पङ्कजम् ॥ The word निःश्रेयसं = निश्चितं श्रेयः and is a Tatpurusha: but not so in निश्रेयस्कः पुरुषः ॥ Then is the word पुरुषायुषम् a Genitive Tatpurusha = पुरुषस्यायुः ॥ Not so when it is a Dvandva, as पुरुषश्च आयुश्च = पुरुषायुषी ॥ The words द्व्यायुषम् and त्र्यायुषम् are Samahara Dvigu compounds. Therefore not here, द्वयोरायुः = द्व्यायुः, त्र्यायुः ॥ The word ऋग्यजुषम् is a Dvandva. Therefore not here ऋग्यजुस्योन्मुग्धस्य = ऋग्यजुरुन्मुग्धः (य ऋचोयजूंषि मन्यते) ॥ The three words ending in उक्ष are Karmadharaya. Not so when these are Bahuvrihi: as जातोक्षा ब्राह्मणाः &c. The word उपशुनम् is an Avyayibhava = शुनः समीपम् ॥ Here the non-elision of the final syllable, and the change of व of श्वन् into उ (samprasarana) are irregular. The word गोष्ठश्वः is a Locative Tatpurusha, as गोष्ठेऽश्वाः = गोष्ठश्वः ॥

Vart:- The affix अच् comes after चतुर् when preceded by त्रि and उप, as त्रिचतुराः, उपचतुराः ॥