6.1.63 पद्दन्नोमास्हृन्निशसन्यूषन्दोषन्यकञ्छकन्नुदन्नासञ्छस्प्रभृतिषु

Word by word (padaccheda)

Word - दत्- नस्- मास्- हृत्- निश्- असन्- यूषन्- दोषन्- यकन्- शकन्- उदन्- आसन् Right context शस्प्रभृतिषु saptamī · bahuvacana

Word Case not marked in the source data.
Right context Saptamī (7th case): "when X follows", the operation applies to what precedes (1.1.66 तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य). Also a condition or domain ("in the sense of").

Dotted words are technical terms. Hover or tap one to see its card.

Full reading

-दत्-नस्-मास्-हृत्-निश्-असन्-यूषन्-दोषन्-यकन्-शकन्-उदन्-आसन् शस्प्रभृतिषु

Pāṇini leaves out words that carry over from earlier sūtras. Expand to see the rule as a reader actually understands it.

Commentary

In the weak cases (beginning with the accusative plural) the following stems are substituted: पद for पाद , दत् for दन्त , नस् for नासिका , मास् for मास , हृद् for हृदय , निश for निशा , असन् for असृज् , यूषन् for यूष , दोषन् for दास् , यकन् for यकृत् , शकन् for शकृत् , उदन् for उदक and आसन् for आस्य।
The Kasika gives आसन् as the substitute for आसन, the Sidhanta Kaumudi gives the original as आस्य which has been adopted in the above. Some say that these substitutions take place in the Vedic Literature only, others say, they are general. Others read the word 'optionally' into this sutra from 6.1.59 and hold that these substitutes are optional and not compulsory.

Examples :--I.पद् - निपदश्चतुरो जहि, पदावतये गोदुहम् ॥ 2 दत् - या दती धावति तस्यै श्यावदन् ॥ 3 नस् — सूकरस्त्वखनन्नसा ॥ 4 मास् - मासित्वा पश्यामि चक्षुषा ॥ 5 हृद् - हृदा पूतेन मनसा जातवेदसम् ॥ 6 निश् - अमावास्यायां निशि यजेत ॥ 7 असन् — असित्को स्नावरोहति ॥ 8 यूषन् - या पात्राणि यूष्ण आसेचनानि ॥ 9 दोषन् - यत्ते दोष्णो दौर्भाग्यम् ॥ 10 यकन् - यक्नो वद्यति ॥ 11 शकन् - शक्नो वद्यति ॥ 12 उदन् - उद्नो दिव्यस्य नावा ते ॥ 13 आसन् - आसनि किं लभे मधूनि ।

Why do we say when the weak terminations शस &c follow? Observe पादौ ते प्रतिपीडयौ नासिके ते कृश ॥ As examples of this substitutions in the secular literature also, the following may be given :-

व्यायामक्षुण्णगात्रस्य पद्भ्यामुद्वर्तितस्य च ।
व्याधयो नोपसर्पन्ति वैनतेयमिवोरगाः ॥

These substitutions take place before other affixes also : as, शला दोषणी, ककुद्दोषणी याचते महादेवः ॥

Vart:- The following substitutions also take place : मांस for मांस, पत् for पतना, and स्नु for सानुः as यन्नीक्षणं मांस्पचन्याः for मांसपचन्याः (Yaj. XXV. 36), पृत्सु मर्त्यम् for पृतनासुमर्त्यम्, न ते दिवो न पृथिव्या अधिस्नुषु for अधिसानुषु ॥

Vart:- The नस् is substituted for नसिका only when the affixes यत् and तस्. and the word क्षुद्र follow : as, नस्यम्, नस्तः, नस् क्षुद्रः ॥ The यत् is taught in 4.3.55 and 5.1.6; तस् is taught in 5.4.45.

Vart:- The substitution of नस् for नासिका before the affix यत् does not take place when it refers to 'letters', or 'cities' as: नासिक्यो वर्णः 'a nasal letter' नासिक्यं नगरम् ॥

Śrīśa Chandra Vasu, The Ashtadhyayi of Panini (1897), via ashtadhyayi.com.