8.4.17
नेर्गदनदपतपदघुमास्यतिहन्तियातिवातिद्रातिप्सातिवपतिवहतिशाम्यतिचिनोतिदेग्धिषु च
Operational rule vidhi
A णत्वनिमित्तक उपसर्ग causes the णत्व of the उपसर्ग 'नि' attached to the following verbs - गद्, नद्, पत्, पद्, मा, सो, हन्, या, वा, द्रा, प्सा, वप्, वह्, शम्, चि, दिह् , and also for घुसंज्ञक verbs.
Word by word (padaccheda)
Target नेः ṣaṣṭhī · ekavacanaRight context गद- नद- पत- - - मा- स्यति- हन्ति- याति- वाति- द्राति- प्साति- वपति- वहति- शाम्यति- चिनोति- देग्धिषु saptamī · bahuvacanaIndeclinable च avyaya
- Target Ṣaṣṭhī (6th case): names what gets replaced, "in place of X" (1.1.49 षष्ठी स्थानेयोगा).
- Right context Saptamī (7th case): "when X follows", the operation applies to what precedes (1.1.66 तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य). Also a condition or domain ("in the sense of").
- Indeclinable An avyaya such as च "and", वा "optionally", न "not".
Dotted words are technical terms. Hover or tap one to see its card.
Full reading
नेः गद-
Pāṇini leaves out words that carry over from earlier sūtras. Expand to see the rule as a reader actually understands it.
Commentary
The ण is the substitute of न् of the prefix नि , following a cause for such change standing in an उपसर्ग when these words follow - गद 'to speak', नद 'to be happy', पत 'to fall', पद 'to go'; the घु verbs - मा 'to measure', शो 'to destroy', हन् 'to kill', या 'to go', वा 'to blow', द्रा 'to flee', प्शा 'to eat', वप् 'to weave', वह् 'to bear', शम् 'to be tranquil', चि 'to collect', and दिह् 'to anoint'.
Thus
- गद्, - प्रणिगदति, - परिणिगदति
- नद्, - प्रणिनदति, - परिणिनदति
- पत्, - प्रणिपतति, - परिणिपतति,
- पद्, - प्रणिपद्यते, - परिणिपद्यते
- घु, - प्रणिददाति, - परिणिददाति, - प्रणिदधाति, - परिणिदधाति
- माङ्, - प्रणिमिमीते, - परिणिमिमीते
- मेङ्, - प्रणिमयते, - परिणिमयते
Ishti:- By the word मा in the sutra, both verbs माङ् and मेङ् are to be taken and not the roots मी or मि or मा माने, for they also take the form मा by 6.1.50.
- स्यति - प्रणिष्यति, - परिणिष्यति
- हन्ति - प्रणिहन्ति, - परिणिहन्ति
- याति - प्रणियाति, - परिणियाति
- वाति - प्रणिवाति, - परिणिवाति
- द्राति - प्रणिद्राति, - परिणिद्राति
- प्साति - प्रणिप्साति, - परिणिप्साति
The last five roots belong to Adadi class.
- वपति - प्रणिवपति, - परिणिवपति
- वहति - प्रणिवहति, - परिणिवहति
- शाम्यति - प्रणिशाम्यति, - परिणिशाम्यति 7.3.74.
- चिनोति - प्रणिचिनोति, - परिणिचिनोति
- देग्धि - प्रणिदेग्धि, - परिणिदेग्धि
Ishti:- The above change takes place even when the augment अट् intervenes. As प्रण्यगदत्, परिण्यगदत् ॥
The roots स्यति &c, are exhibited in their declined form in the sutra, in order to indicate that the rule does not apply to यङ् लुक् form of these roots 7.1.6.
Śrīśa Chandra Vasu, The Ashtadhyayi of Panini (1897), via ashtadhyayi.com.