6.3.99
अषष्ठ्यतृतीयास्थस्यान्यस्य दुगाशीराशाऽऽस्थाऽऽस्थितोत्सुकोतिकारकरागच्छेषु
Operational rule vidhi
अन्य when not used in the Genitive 6th-Case or the Instrumental -3rd case gets the augment दुक् (द्) before 1. आशिस् 2. आशा 3. आस्था 4. उत्सुक 5. कारक and 6. राग as well as before the affix छ (ईय).
Word by word (padaccheda)
Target अषष्ठी- अतृतीयास्थस्य ṣaṣṭhī · ekavacanaTarget अन्यस्य ṣaṣṭhī · ekavacanaSubstitute / term दुक् prathamā · ekavacanaRight context आशीर्- आशा- आस्था- आस्थित- उत्सुक- उति- - राग- च्छेषु saptamī · bahuvacana
- Target Ṣaṣṭhī (6th case): names what gets replaced, "in place of X" (1.1.49 षष्ठी स्थानेयोगा).
- Substitute / term Prathamā (1st case): in operational rules, the substitute or the thing introduced; in definitions, the term or its referent.
- Right context Saptamī (7th case): "when X follows", the operation applies to what precedes (1.1.66 तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य). Also a condition or domain ("in the sense of").
Dotted words are technical terms. Hover or tap one to see its card.
Full reading
अषष्ठी-
Pāṇini leaves out words that carry over from earlier sūtras. Expand to see the rule as a reader actually understands it.
अषष्ठी-
Replace aṣaṣṭhī-atṛtīyāsthasya anyasya with duk when āśīr-āśā-āsthā-āsthita-utsuka-uti-kāraka-rāga-ccheṣu follows. Inherited words (anuvṛtti) may add further conditions.
Commentary
अन्य when not used in the Genitive 6th-Case or the Instrumental -3rd case gets the augment दुक् (द्) before 1. आशिस् 2. आशा 3. आस्था 4. उत्सुक 5. कारक and 6. राग as well as before the affix छ (ईय).
Karika
दुगागमोऽविशेषेण वक्तव्यः कारकच्छयोः ।
षष्ठीतृतीययोर्नेष्ट आशीरादिषु सप्तसु ॥
Thus अन्या आशीः = अन्यदाशीः अन्या आशा = अन्यदाशा, अन्या आस्था = अन्यदास्था, अन्य आस्थितः = अन्यदास्थितः, अन्य उत्सुकः = अन्यदुत्सुकः, अन्या ऊतिः = अन्यदूतिः, अन्यः कारकः अन्यत्कारकः, अन्यो रागः = अन्यद्रागः ॥ So also with छ, as अन्यस्मिन् भवः = अन्यदीयः ॥ It takes छ because it belongs to गहादि class 4.2.138.
The word अन्य belongs to गहादि class 4.2.138. Why do we say when not in Genitive or the Instrumental? Observe अन्यस्य आशीः = अन्याशीः, अन्येन आस्थितः = अन्यास्थितः &c. With regard to the word कारक and the affix छ, the दुक् augment is universal, though अन्य may be even in the Genitive case &c: as अन्यस्य कारकः = अन्यत् कारकम्, अन्यस्येदम् = अन्यदीयम् ॥ The unusual occurrence of two negatives in the sutra (अषष्ठी and अतृतीया), implies this.
Śrīśa Chandra Vasu, The Ashtadhyayi of Panini (1897), via ashtadhyayi.com.