4.2.54
भौरिक्याद्यैषुकार्यादिभ्यो विधल्भक्तलौ
Operational rule vidhi
The words of the भौरिक्यादिगण get the प्रत्यय 'विधल्' to indicate the meaning of 'विषयः देशे'. The words of the ऐषुकार्यादिगण get the प्रत्यय 'भक्तल्' to indicate the meaning of 'विषयः देशे'.
Word by word (padaccheda)
Left context भौरिक्यादि- ऐषुकार्यादिभ्यः pañcamī · bahuvacanaSubstitute / term विधल्- भक्तलौ prathamā · dvivacana
- Left context Pañcamī (5th case): "after X", the operation applies to what follows (1.1.67 तस्मादित्युत्तरस्य). Also used for limits and sources.
- Substitute / term Prathamā (1st case): in operational rules, the substitute or the thing introduced; in definitions, the term or its referent.
Dotted words are technical terms. Hover or tap one to see its card.
Full reading
भौरिक्यादि-
Pāṇini leaves out words that carry over from earlier sūtras. Expand to see the rule as a reader actually understands it.
Commentary
The affixes विधल् and भक्तल् come respectively after the words बहौरिकि and ऐषुकारि etc. in the sense of 'sphere of country'.
This debars अण् ॥ Thus भौरिकिविधः, वैपेयविधः &c. ऐषुकारिभक्तः, सारस्यायनभक्तः &c.
1 भौरिकि, 2 भौलिकि, 3 चौपयत, 4 चैटयत (चौटयत), 5 काणेय, 6 वाणिजक, 7 वालिकाज्य (वाणिकाज्यः वालिज, वालिज्यक), 8 सैकयत (शैकयत.), 9 वैकयत. 10 वैपेय.
1 ऐषुकारि, 2 सारस्यायन (सारसायन), 3 चान्द्रायण, 4 द्व्याक्षायण, 5 त्र्याक्षायण (त्र्यायण), 6 औडायन, 7 जौलायन, 8 खाडायन, 9 दासमित्रि, 10 दासमित्रायण, 11 शौद्रायण (शौद्राण), 12 दाक्षायण, 13 शायण्डायन, 14 तार्क्ष्यायण, 15 शौभ्रायण, 16 सौवीर, 17 सौवीरायण, 18 शयण्ड, 19 शौण्ड, 20 शयाण्ड, 21 वैश्वमानव, 22 वैश्वधेनव, 23 नड (नद) 24 तुण्डदेव, 25 विश्वदेव (विशदेव and वैश्वदेव), 26 तापिण्डि. 27 शौण्डि, 28 सायण्डि, 29 अलायत, 30 औलालायत.
Śrīśa Chandra Vasu, The Ashtadhyayi of Panini (1897), via ashtadhyayi.com.