7.1.16
पूर्वादिभ्यो नवभ्यो वा
Operational rule vidhi
For the nine words - पूर्व, पर, अवर, दक्षिण, उत्तर, अपर, अधर, स्व, अन्तर - when they are used as a सर्वनाम, the ङसिँ and ङि- प्रत्ययs after them are optionally converted to स्मात् and स्मिन् respectively.
Word by word (padaccheda)
Left context पूर्वादिभ्यः pañcamī · bahuvacanaLeft context नवभ्यः pañcamī · bahuvacanaIndeclinable वा avyaya
- Left context Pañcamī (5th case): "after X", the operation applies to what follows (1.1.67 तस्मादित्युत्तरस्य). Also used for limits and sources.
- Indeclinable An avyaya such as च "and", वा "optionally", न "not".
Dotted words are technical terms. Hover or tap one to see its card.
Full reading
पूर्वादिभ्यः नवभ्यः वा
Pāṇini leaves out words that carry over from earlier sūtras. Expand to see the rule as a reader actually understands it.
Commentary
स्मात् and स्मिन् are optionally substituted for the Ablative -5th case and Locative -7th case endings after पूर्व and the eight that follow it -- पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् 1.1.34.
Thus पूर्वस्मात् or पूर्वात्, पूर्वस्मिन् or पूर्वे, परस्मात् or परात्, परस्मिन् or परे, अवरस्मात्, or अवरात्, अवरस्मिन् or अवरे, दक्षिणस्मात् or दक्षिणात्, दक्षिणस्मिन् or दक्षिणे, उत्तरस्मात्, or उत्तरात्, उत्तरस्मिन्, or उत्तरे, अपरस्मात्, or अपरात्, अपरस्मिन्, or अपरे, अधरस्मात्, or अधरात्, अधरस्मिन्, or अधरे, स्वस्मात्, or स्वात्, स्वस्मिन् or स्वे, अन्तरस्मात् or अन्तरात्, अन्तरस्मिन् or अन्तरे ॥ नवभ्य इति किम्, त्यस्मात्, त्यस्मिन् ॥
Why do we say 'nine only'? Observe त्यस्मात् and त्यस्मिन्, no option is allowed here.
Śrīśa Chandra Vasu, The Ashtadhyayi of Panini (1897), via ashtadhyayi.com.